«ӘЛЕМДЕ ӨЗ КОНСТИТУЦИЯСЫНА ӨЗГЕРІС ЕНГІЗБЕГЕН БІРДЕ-БІР МЕМЛЕКЕТ ЖОҚ» – ЗАРЕМА ШАУКЕНОВА

1995 жылғы 30 тамызда бүкілхалықтық референдумда Қазақстан Республикасының қолданыстағы Конституциясы қабылданды. Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев 2025 жылы Конституцияның 30 жылдығына арналған «Конституция және мемлекеттілік: құқық пен болашақ диалогы» конференциясында сөйлеген сөзінде конституционализмнің ешқашан тоқтап қалмайтынын ерекше атап өтті.
Конституционализм заң шығару процесімен тығыз байланысты болғанымен, ол жаңа технологиялық, экономикалық және геосаяси жағдайларда дамуы тиіс. Бұл мәселе Қазақстанның білікті заңгерлік қауымдастығының тұрақты назарында және жан-жақты зерттеуінде болуы қажет.
Негізгі заңдарының тарихы 150 жылдан асатын алты мемлекет бар. Олар – Америка Құрама Штаттары, Норвегия, Бельгия, Аргентина, Канада және Люксембург. Сонымен қатар әлемнің 44 елінде Конституция 50 жылдан астам уақыт бойы қолданыста.Сонымен қатар Еуропа Кеңесі Венеция комиссиясы атап өткендей, «жетілген» жасқа жеткен Конституциялар қазіргі заманғы емес, бұрынғы ұрпақтардың мүдделерін көбірек көрсетеді. Бұл жағдай кейде «негізін қалаушылардың» қазіргі саяси мәселелерге жауап беруіне мүмкіндік беріп, демократиялық тұрғыдан даулы саналатын «қоғамды өмірден озғандардың басқаруы» қағидатын қалыптастыруы мүмкін. Конституциялық, саяси және экономикалық реформалар, халқымыздың зор күші мен әлеуеті, білімге, ғылым мен мәдениетке бағытталған ауқымды инвестициялар – осының бәрі еліміздегі өзгерістерге жол ашты. Ендігі міндет – прогрессивті реформаларды жүзеге асыру арқылы сол өзгерістерді қайтымсыз ету.
2022 жылғы референдум Қазақстан-дағы билік құрылымына қатысты маңызды өзгерістердің кезеңіне айналды. Азаматтар күштірек Парламенті бар, суперпрезиденттік басқарудан теңгерімді президенттік республикаға көшу идеясын қолдады. Бұл қоғамның жаңғыру мен тұрақтылыққа ұмтылысын көрсетті.
Мемлекеттің негізгі міндеттері – қауіпсіздікті, тұрақтылықты, құқықтық тәртіпті қамтамасыз ету, әлеуметтік осал топтарды қорғау болып қала береді. Бірақ азаматтық қоғам өзгерістердің бастамашысы болып, идеяларды ұсынуы тиіс. Мұндай әріптестік тек сенім негізінде жүзеге асады. Сенім – саяси капиталдың маңызды түріне айналады.

Конфуций айтқандай:

«Мемлекетте азық-түлік, қару-жарақ жеткілікті және билікке сенім болуы керек. Егер бір нәрсені құрбан ету қажет болса, сенімді құрбан етуге болмайды – сенімсіз мемлекет өмір сүре алмайды».

ЗАРЕМА ШАУКЕНОВА – Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері, академик, Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Адам құқықтары жөніндегі комиссияның ғылыми-сарапшылық кеңесінің мүшесі.